Każda osoba przyjmowana do pracy na podstawie umowy o pracę musi przed pierwszym dniem pracy przedstawić aktualne orzeczenie lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku. Obowiązek wynika z art. 229 Kodeksu pracy, a koszt badania ponosi pracodawca. Przepisy przewidują jednak dwa wyjątki dla osób zmieniających pracę w krótkim czasie, a od kwietnia 2026 r. orzeczenie może mieć postać elektroniczną.
Trzy rodzaje badań profilaktycznych
Kodeks pracy rozróżnia badania wstępne, okresowe i kontrolne. Każde z nich odbywa się na podstawie skierowania wystawionego przez pracodawcę.
| Badanie | Kiedy |
|---|---|
| Wstępne | przed przyjęciem do pracy; także przy przeniesieniu młodocianego na inne stanowisko oraz przy przeniesieniu innego pracownika na stanowisko z czynnikami szkodliwymi lub warunkami uciążliwymi |
| Okresowe | w trakcie zatrudnienia, z częstotliwością określoną przez lekarza na podstawie przepisów wykonawczych |
| Kontrolne | po niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż 30 dni, przed powrotem na stanowisko |
Ten artykuł dotyczy przede wszystkim badań wstępnych, bo to one najczęściej budzą wątpliwości przy zatrudnianiu nowych osób.
Kiedy badanie wstępne nie jest potrzebne
Art. 229 § 1¹ Kodeksu pracy zwalnia z badań wstępnych dwie grupy osób:
- Powrót do tego samego pracodawcy w ciągu 30 dni od rozwiązania lub wygaśnięcia poprzedniej umowy, na to samo stanowisko albo stanowisko o takich samych warunkach pracy.
- Przejście do innego pracodawcy w ciągu 30 dni od zakończenia poprzedniego zatrudnienia, jeżeli kandydat ma aktualne orzeczenie, a nowy pracodawca stwierdzi, że warunki opisane w poprzednim skierowaniu odpowiadają warunkom na nowym stanowisku.
Drugi wyjątek nie obejmuje prac szczególnie niebezpiecznych — w takim przypadku badanie trzeba wykonać zawsze. Ta sama reguła ma zastosowanie, gdy ktoś podejmuje drugi etat, pozostając w zatrudnieniu u innego pracodawcy.
Korzystając z wyjątku, pracodawca powinien zażądać od kandydata zarówno orzeczenia, jak i skierowania, na podstawie którego zostało wydane. Jeśli porównanie wypadnie negatywnie, oba dokumenty wraca się kandydatowi i wystawia nowe skierowanie.
Skierowanie, orzeczenie i koszty
Skierowanie przygotowuje pracodawca. Opisuje w nim stanowisko i występujące na nim czynniki szkodliwe lub uciążliwe, ponieważ lekarz orzeka wyłącznie w odniesieniu do warunków ze skierowania. Ogólnikowe skierowanie oznacza ryzyko, że orzeczenie nie obejmie rzeczywistych obowiązków pracownika.
Najważniejsze zasady:
- Badania wstępne, okresowe i kontrolne finansuje pracodawca; kandydat nie może zostać obciążony ich kosztem.
- Pracodawca nie może dopuścić do pracy osoby bez aktualnego orzeczenia, nawet na jeden dzień próbny w ramach umowy o pracę.
- Pracownik ma obowiązek poddać się zaleconym badaniom (art. 211 pkt 5 Kodeksu pracy).
- Badania okresowe i kontrolne przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy, z zachowaniem wynagrodzenia i zwrotem kosztów dojazdu do innej miejscowości.
- Pracodawca przechowuje skierowania i orzeczenia w dokumentacji pracowniczej.
Co zmieniło się w 2026 r.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 20 marca 2026 r., które weszło w życie w kwietniu 2026 r., zmieniło przepisy o badaniach profilaktycznych w trzech praktycznych punktach:
- Orzeczenie elektroniczne. Lekarz może wydać orzeczenie w postaci elektronicznej. Pracownik otrzymuje je wtedy na Internetowe Konto Pacjenta, a na żądanie także jako wydruk podpisany przez lekarza.
- Zalecenia zdrowotne. Jeśli lekarz uzna to za zasadne, przekazuje badanemu indywidualne zalecenia prozdrowotne, obejmujące także sprawy niezwiązane z pracą.
- Dane osoby bez PESEL. Orzeczenie dla cudzoziemca, który nie ma jeszcze numeru PESEL, zawiera serię, numer i nazwę dokumentu tożsamości oraz kraj jego wydania.
Od orzeczenia przysługuje odwołanie — zarówno pracownikowi, jak i pracodawcy. Wnosi się je na piśmie, z uzasadnieniem, w terminie 7 dni od otrzymania orzeczenia, za pośrednictwem placówki medycyny pracy, w której orzeczenie wydano. Ponowne badanie przeprowadza m.in. wojewódzki ośrodek medycyny pracy.
Umowa zlecenia i współpraca na zasadach B2B
Art. 229 Kodeksu pracy odnosi się do osób przyjmowanych do pracy w ramach stosunku pracy. Zleceniobiorców i przedsiębiorców współpracujących na podstawie umowy B2B ten przepis bezpośrednio nie obejmuje, choć zleceniodawca nadal musi zapewnić im bezpieczne warunki pracy. Obowiązek badań lub orzeczeń może natomiast wynikać z przepisów szczególnych, np. przy pracy z żywnością, a część firm wymaga ich umownie. Różnice między formami zatrudnienia wyjaśniamy w artykule Umowa o pracę — co warto wiedzieć.
Konsekwencje dopuszczenia do pracy bez orzeczenia
Dopuszczenie pracownika do pracy bez ważnego orzeczenia jest naruszeniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Za nieprzestrzeganie tych przepisów Kodeks pracy przewiduje grzywnę od 2 000 zł do 60 000 zł (art. 283 § 1). Brak badań utrudnia też obronę pracodawcy w razie wypadku przy pracy, bo podważa wniosek, że pracownik był zdolny do wykonywania powierzonych zadań.
Lista kontrolna dla pracodawcy
- Sprawdź, czy kandydat mieści się w jednym z wyjątków (30 dni, te same warunki, brak prac szczególnie niebezpiecznych).
- Jeśli nie, wystaw skierowanie z pełnym opisem stanowiska i czynników szkodliwych.
- Upewnij się, że masz umowę z placówką medycyny pracy i znasz sposób przekazywania orzeczeń.
- Dopuść kandydata do pracy dopiero po otrzymaniu orzeczenia bez przeciwwskazań.
- Zanotuj datę następnego badania okresowego wskazaną w orzeczeniu.
- Pilnuj badań kontrolnych po zwolnieniach lekarskich dłuższych niż 30 dni.
Jak Good Balance może pomóc
Przygotowujemy skierowania, pilnujemy terminów badań okresowych i kontrolnych oraz prowadzimy pełną dokumentację pracowniczą w ramach usługi obsługi kadrowej pracowników. W nietypowych sytuacjach, np. przy zatrudnianiu cudzoziemców opisanych w poradniku zatrudnianie cudzoziemców w Polsce, doradzamy w ramach doradztwa kadrowego.