Osoba prowadząca jednoosobową działalność otrzyma zasiłek macierzyński z ZUS, jeżeli w dniu porodu podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Wysokość świadczenia zależy od zadeklarowanej podstawy składek z ostatnich 12 miesięcy, a w czasie jego pobierania składki emerytalne i rentowe finansuje budżet państwa. Poniżej opisujemy warunki, sposób liczenia i decyzje, które warto podjąć jeszcze w ciąży.
Warunek podstawowy: ubezpieczenie chorobowe w dniu porodu
Ustawa zasiłkowa przyznaje zasiłek macierzyński ubezpieczonej, która urodziła dziecko w okresie ubezpieczenia chorobowego. Dla przedsiębiorczyni to ubezpieczenie jest dobrowolne, więc trzeba je zgłosić i opłacać składkę chorobową (2,45% podstawy).
Ważna różnica wobec zasiłku chorobowego: 90-dniowy okres wyczekiwania dotyczy tylko zasiłku chorobowego. Przy macierzyńskim liczy się to, czy poród nastąpił w czasie ubezpieczenia. Krótki staż ma jednak wpływ na kwotę — o czym niżej.
Jak ZUS liczy podstawę zasiłku
Podstawą jest przeciętny miesięczny przychód z 12 miesięcy kalendarzowych przed miesiącem porodu. Przychodem jest zadeklarowana podstawa składki chorobowej pomniejszona o 13,71%.
Jeżeli ubezpieczenie trwało krócej niż 12 miesięcy, ustawa stosuje specjalny wzór: podstawę stanowi przeciętna najniższa podstawa z miesięcy ubezpieczenia plus tylko 1/12 nadwyżki zadeklarowanej ponad minimum za każdy pełny miesiąc. W efekcie podniesienie podstawy na kilka miesięcy przed porodem daje znacznie mniej, niż mogłoby się wydawać — pełny efekt przynosi dopiero 12 miesięcy wyższej deklaracji.
Dwa warianty wypłaty
| Wariant | Okres macierzyński (20 tygodni przy jednym dziecku) | Okres rodzicielski (do 41 tygodni) |
|---|---|---|
| Wniosek złożony do 21 dni po porodzie o całość od razu | 81,5% podstawy | 81,5% podstawy |
| Bez takiego wniosku | 100% podstawy | 70% podstawy |
Łączna kwota w obu wariantach jest zbliżona, różni się rozłożenie pieniędzy w czasie. Z 41 tygodni okresu rodzicielskiego 9 tygodni przysługuje wyłącznie drugiemu rodzicowi i nie można ich przenieść; za ten okres zasiłek zawsze wynosi 70% podstawy. Jeżeli wyliczony zasiłek jest niższy niż świadczenie rodzicielskie, ZUS podwyższa go do tej kwoty.
Przykład liczbowy dla 2026 r.
Przedsiębiorczyni przez cały okres 12 miesięcy przed porodem deklarowała minimalną podstawę pełnego ZUS w 2026 r., czyli 5 652 zł. Po odliczeniu 13,71% podstawa zasiłku wynosi 4 877,11 zł.
- wariant 100% / 70%: 4 877,11 zł miesięcznie przez 20 tygodni, potem 3 413,98 zł,
- wariant 81,5%: 3 974,84 zł miesięcznie przez cały okres.
Przy preferencyjnej podstawie 1 441,80 zł podstawa zasiłku to 1 244,13 zł, a kwota w okresie rodzicielskim (70%) wyniosłaby 870,89 zł — w takim przypadku zadziała podwyższenie do kwoty świadczenia rodzicielskiego. Obliczenia są poglądowe: przy zmianach podstawy w ciągu roku ZUS liczy średnią z faktycznych kwot.
Jak wystąpić o zasiłek
Przedsiębiorczyni jest jednocześnie płatnikiem składek za siebie, więc wniosek kieruje bezpośrednio do ZUS, najwygodniej elektronicznie przez eZUS. Do wniosku dołącza się dokument potwierdzający urodzenie dziecka oraz zaświadczenie płatnika składek dla osób prowadzących działalność (formularz Z-3b), w którym podaje się m.in. zadeklarowane podstawy składki chorobowej. Jeżeli wybrany ma być wariant 81,5%, oddzielny wniosek o wypłatę za cały okres trzeba złożyć w ciągu 21 dni od porodu — po tym terminie pozostaje wariant 100% i 70%. Ojciec składa własny wniosek za okres, z którego korzysta.
Składki i firma w czasie zasiłku
- Ubezpieczenia emerytalne i rentowe — osoba prowadząca działalność, która pobiera zasiłek macierzyński, podlega im obowiązkowo z tytułu zasiłku; podstawą jest kwota zasiłku, a składki finansuje budżet państwa za pośrednictwem ZUS. Z działalności może je opłacać dobrowolnie, np. aby podnieść przyszłą emeryturę.
- Składka zdrowotna z działalności — co do zasady opłaca się ją nadal (nie płaci się jej, jeżeli zasiłek macierzyński nie przekracza kwoty świadczenia rodzicielskiego); jej wysokość zależy od formy opodatkowania.
- Prowadzenie firmy — w praktyce przedsiębiorczynie często utrzymują kontakt z klientami i wystawiają faktury; ustawowy zakaz pracy zarobkowej pod groźbą utraty świadczenia sformułowano wprost dla zasiłku chorobowego. Przed podjęciem aktywności warto jednak potwierdzić skutki z doradcą.
- Zawieszenie działalności — możliwe na czas opieki nad dzieckiem; zasady opisujemy w artykule o zawieszeniu działalności.
Ojciec z własną firmą
Przedsiębiorca opłacający dobrowolną składkę chorobową ma prawo do zasiłku za okres odpowiadający urlopowi ojcowskiemu (do 2 tygodni, do ukończenia przez dziecko 12 miesięcy, w wysokości 100% podstawy) oraz do swojej części okresu rodzicielskiego, w tym 9 tygodni, które nie przechodzą na matkę. Rodzice mogą też korzystać z okresu rodzicielskiego jednocześnie, o ile łącznie nie przekroczą jego wymiaru.
Lista kontrolna na czas ciąży
- Sprawdzenie w eZUS, czy ubezpieczenie chorobowe jest aktywne i opłacane w terminie.
- Decyzja o wysokości deklarowanej podstawy — najlepiej z wyprzedzeniem co najmniej 12 miesięcy.
- Wybór wariantu wypłaty i pilnowanie terminu 21 dni po porodzie na wniosek o 81,5%.
- Uzgodnienie z klientami zastępstwa i zakresu kontaktu po porodzie.
- Zaplanowanie płynności firmy: składki zdrowotne, abonamenty, leasingi.
Jak Good Balance może pomóc
Pomagamy zaplanować podstawę składek i ubezpieczenie chorobowe z odpowiednim wyprzedzeniem, przygotować dokumenty do ZUS i rozliczać firmę w trakcie zasiłku — w ramach obsługi jednoosobowej działalności oraz księgowości uproszczonej.