Kodeks pracy zna trzy rodzaje umowy o pracę: na okres próbny, na czas określony i na czas nieokreślony. Umowa na zastępstwo, umowa sezonowa czy „na kadencję” to odmiany umowy na czas określony, wyłączone spod ogólnego limitu. Wybór rodzaju umowy decyduje o tym, jak długo można zatrudniać pracownika „terminowo”, jak długo trwa wypowiedzenie i kiedy umowa sama przekształci się w bezterminową.
Porównanie trzech rodzajów umowy o pracę
| Cecha | Okres próbny | Czas określony | Czas nieokreślony |
|---|---|---|---|
| Cel | sprawdzenie kwalifikacji przed dłuższą współpracą | zatrudnienie na z góry ustalony czas | stała, bezterminowa współpraca |
| Maksymalna długość | 3 miesiące (krócej przy planowanej krótkiej umowie terminowej) | łącznie 33 miesiące i najwyżej 3 umowy z tym samym pracownikiem | brak |
| Okres wypowiedzenia | 3 dni robocze, 1 tydzień lub 2 tygodnie | 2 tygodnie, 1 miesiąc lub 3 miesiące, zależnie od stażu u pracodawcy | jak przy umowie terminowej |
| Przyczyna wypowiedzenia przez pracodawcę | nie trzeba jej podawać | trzeba ją wskazać w piśmie | trzeba ją wskazać w piśmie |
| Ciąża pracownicy | umowa dłuższa niż miesiąc przedłuża się do porodu, jeśli kończyłaby się po 3. miesiącu ciąży | przedłużenie do porodu na tych samych zasadach (poza umową na zastępstwo) | szczególna ochrona przed wypowiedzeniem |
Wszystkie trzy umowy dają te same podstawowe uprawnienia pracownicze: urlop wypoczynkowy, wynagrodzenie co najmniej minimalne, zasiłki z ZUS, ochronę czasu pracy. Różnice dotyczą przede wszystkim stabilności zatrudnienia. Ogólny przegląd praw i kosztów związanych z etatem znajdą Państwo w artykule o umowie o pracę; poniżej skupiamy się na tym, jak dobrać rodzaj umowy do sytuacji.
Okres próbny: ile może trwać w praktyce
Maksymalne 3 miesiące to tylko górna granica. Jeśli pracodawca zamierza później zawrzeć umowę na czas określony krótszy niż 6 miesięcy, okres próbny może trwać najwyżej 1 miesiąc. Przy planowanej umowie terminowej od 6 do 12 miesięcy limit wynosi 2 miesiące. Te krótsze okresy strony mogą jeden raz wydłużyć o maksymalnie miesiąc, jeżeli uzasadnia to rodzaj pracy. Zamiar zawarcia dalszej umowy wpisuje się do umowy na okres próbny.
Strony mogą też uzgodnić, że okres próbny wydłuża się o czas urlopu lub innej usprawiedliwionej nieobecności, np. choroby. Bez takiej klauzuli dwa tygodnie zwolnienia lekarskiego po prostu „zjadają” część okresu próbnego. Ponowna umowa na okres próbny z tą samą osobą jest dozwolona tylko wtedy, gdy ma ona wykonywać inny rodzaj pracy.
Czas określony: jak liczyć limit 33 miesięcy i 3 umów
Limit obejmuje sumę wszystkich umów terminowych między tymi samymi stronami. Okres próbny się do niego nie wlicza. Liczą się dwie granice jednocześnie i przekroczenie którejkolwiek oznacza przekształcenie umowy:
- po upływie 33 miesięcy łącznego zatrudnienia terminowego pracownik od następnego dnia jest zatrudniony na czas nieokreślony;
- czwarta umowa terminowa z mocy prawa staje się umową bezterminową od dnia jej zawarcia.
Aneks wydłużający trwającą umowę terminową traktuje się jak zawarcie kolejnej umowy. To częsta pułapka: pracodawca, który dwa razy „tylko przedłużył” pierwszą umowę, ma już na koncie trzy umowy.
Umowy wyłączone z limitu
Limitu nie stosuje się do umów terminowych zawieranych:
- na zastępstwo pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności (np. urlopu rodzicielskiego);
- do pracy dorywczej lub sezonowej;
- na okres kadencji;
- gdy pracodawca wskaże obiektywne przyczyny leżące po jego stronie.
Wyłączenie działa tylko wtedy, gdy umowa rzeczywiście odpowiada okresowemu zapotrzebowaniu. W czwartym przypadku pracodawca musi w ciągu 5 dni roboczych zawiadomić okręgowego inspektora pracy o zawarciu umowy i jej przyczynach. Cel zawarcia takiej umowy warto wpisać do jej treści, aby w razie kontroli łatwo go wykazać.
Wypowiedzenie: co różni poszczególne umowy
Przy okresie próbnym wypowiedzenie wynosi 3 dni robocze (próba do 2 tygodni), 1 tydzień (próba dłuższa niż 2 tygodnie) albo 2 tygodnie (próba 3-miesięczna). Przy umowach na czas określony i nieokreślony okres wypowiedzenia zależy od stażu u danego pracodawcy: 2 tygodnie przy zatrudnieniu krótszym niż 6 miesięcy, 1 miesiąc od 6 miesięcy, 3 miesiące od 3 lat. Okresy liczone w tygodniach kończą się w sobotę, a liczone w miesiącach w ostatnim dniu miesiąca.
Pracodawca wypowiadający umowę terminową lub bezterminową musi podać w piśmie konkretną przyczynę i pouczyć pracownika o prawie odwołania do sądu pracy. W praktyce oznacza to, że umowa na czas określony nie jest już „łatwiejsza do rozwiązania” niż bezterminowa: różni się głównie tym, że kończy się sama z upływem terminu.
Jak dobrać umowę: trzy typowe scenariusze
- Nowy pracownik na stanowisko stałe. Najczęściej 3-miesięczny okres próbny, potem od razu umowa na czas nieokreślony albo jedna umowa terminowa jako dodatkowe zabezpieczenie.
- Projekt na 8 miesięcy. Okres próbny do 2 miesięcy (zamiar zawarcia umowy 6–12 miesięcy trzeba wpisać), następnie umowa na czas określony do końca projektu.
- Zastępstwo za pracownicę na urlopie rodzicielskim. Umowa na czas określony na zastępstwo, z zaznaczonym celem i wskazaniem osoby zastępowanej. Nie wlicza się do limitu i nie przedłuża się do porodu w razie ciąży zastępującej.
Przed dopuszczeniem do pracy umowa powinna być podpisana na piśmie albo przynajmniej jej ustalenia powinny zostać potwierdzone pracownikowi pisemnie. W ciągu 7 dni pracodawca przekazuje też informację o normach i wymiarze czasu pracy, przerwach i innych warunkach zatrudnienia.
A umowy cywilnoprawne?
Umowa zlecenia i umowa o dzieło nie są umowami o pracę i nie podlegają Kodeksowi pracy. Nie można ich jednak stosować zamiennie z etatem: jeśli osoba pracuje pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez zlecającego, jest to stosunek pracy niezależnie od nazwy umowy. Zasady zlecenia omawiamy w artykule o umowie zlecenia.
Jak Good Balance może pomóc
W ramach obsługi kadrowej przygotowujemy umowy o pracę, pilnujemy limitów umów terminowych, terminów zawiadomień i wypowiedzeń oraz prowadzimy akta osobowe. Jeżeli planują Państwo nową strukturę zatrudnienia albo nie są pewni, czy dana umowa mieści się w wyjątkach od limitu, zapraszamy na doradztwo kadrowe.