Pracownika, który nie ma jeszcze 18 lat, można zatrudnić legalnie, ale Kodeks pracy pozwala na to tylko w dwóch celach: przygotowania zawodowego albo wykonywania lekkich prac. Do tego dochodzą krótsze limity godzin, zakaz pracy w nocy i w nadgodzinach, obowiązkowe badania oraz osobna ewidencja. Poniżej opisujemy, jak to wygląda z perspektywy przedsiębiorcy, który chce przyjąć np. ucznia na wakacje.
Kto jest młodocianym, a kto dzieckiem w rozumieniu przepisów
Kodeks pracy posługuje się pojęciem młodocianego: to osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Zasadą jest zakaz zatrudniania osób młodszych niż 15 lat. Wyjątki są wąskie i dotyczą głównie absolwentów ośmioletniej szkoły podstawowej, którzy kończą 15 lat w danym roku kalendarzowym, oraz nauki zawodu lub przyuczenia do pracy przy spełnieniu dodatkowych warunków (zgoda rodzica lub opiekuna, pozytywna opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej, a czasem zezwolenie dyrektora szkoły).
Osobny reżim dotyczy dzieci poniżej 16 lat, które występują w filmie, reklamie, spektaklu czy zawodach sportowych. Zlecać ją mogą wyłącznie organizatorzy działający w sferze kultury, sztuki, sportu lub reklamy. Wymaga wcześniejszej zgody przedstawiciela ustawowego i zezwolenia inspektora pracy, o które występuje sam podmiot, dołączając m.in. opinię poradni, orzeczenie lekarza oraz, przy obowiązku szkolnym, opinię dyrektora szkoły.
Dwie dozwolone formy zatrudnienia
Przygotowanie zawodowe
Młodociany bez kwalifikacji zawodowych może być zatrudniony wyłącznie w celu przygotowania zawodowego, czyli nauki zawodu albo przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Umowa musi wskazywać rodzaj przygotowania, czas i miejsce jego odbywania, sposób dokształcania teoretycznego i wynagrodzenie. Co ważne, wypowiedzieć ją można tylko z przyczyn wymienionych w Kodeksie pracy, np. przy likwidacji pracodawcy, reorganizacji uniemożliwiającej dalszą naukę albo gdy młodociany mimo środków wychowawczych nie wywiązuje się z obowiązków.
Lekkie prace
Druga ścieżka to umowa o pracę przy lekkich pracach. Taka praca nie może zagrażać życiu, zdrowiu ani rozwojowi młodocianego i nie może przeszkadzać mu w nauce. Zanim pracodawca kogokolwiek do niej dopuści, musi:
- sporządzić wykaz lekkich prac po uzyskaniu zgody lekarza medycyny pracy;
- uzyskać zatwierdzenie tego wykazu przez właściwego inspektora pracy;
- umieścić wykaz w regulaminie pracy, a gdy firma nie ma obowiązku go wydawać, w osobnym dokumencie;
- zapoznać młodocianego z wykazem przed rozpoczęciem pracy.
Wykaz nie może obejmować prac wzbronionych młodocianym, które określa rozporządzenie Rady Ministrów (np. prace przy szkodliwych substancjach, dźwiganie ciężarów ponad normy, obsługa niebezpiecznych maszyn).
Limity czasu pracy w 2026 r.
Zasady dotyczące godzin są najczęstszym źródłem uchybień, bo różnią się w zależności od wieku i od tego, czy trwa rok szkolny.
| Sytuacja | Limit |
|---|---|
| Młodociany do 16 lat | maksymalnie 6 godzin na dobę |
| Młodociany powyżej 16 lat | maksymalnie 8 godzin na dobę |
| Lekkie prace w czasie zajęć szkolnych | do 12 godzin w tygodniu, w dniu zajęć do 2 godzin |
| Lekkie prace w czasie ferii | do 7 godzin na dobę i 35 godzin w tygodniu (do 16 lat: 6 godzin na dobę) |
| Dzień pracy dłuższy niż 4,5 godziny | 30 minut nieprzerwanej przerwy wliczanej do czasu pracy |
Do czasu pracy wlicza się obowiązkowe zajęcia szkolne, także gdy odbywają się poza godzinami pracy. Limity dla lekkich prac obowiązują łącznie u wszystkich pracodawców, dlatego przed zawarciem umowy trzeba odebrać od młodocianego oświadczenie, czy pracuje gdzie indziej.
Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej, która dla tej grupy przypada między 22:00 a 6:00 (w niektórych przypadkach osób poniżej 15 lat już od 20:00). Przerwa obejmująca porę nocną musi trwać co najmniej 14 godzin, a raz w tygodniu przysługuje co najmniej 48 godzin nieprzerwanego odpoczynku, który powinien obejmować niedzielę.
Obowiązki pracodawcy przed i w trakcie zatrudnienia
- Badania lekarskie. Młodociany przechodzi badania wstępne przed przyjęciem, a później okresowe i kontrolne. Jeśli lekarz uzna, że praca szkodzi zdrowiu, pracodawca zmienia rodzaj pracy, a gdy to niemożliwe, rozwiązuje umowę i wypłaca odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia.
- Świadectwo szkoły. Co do zasady zatrudnić można osobę, która ukończyła co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową.
- Ewidencja młodocianych. Pracodawca prowadzi osobną ewidencję takich pracowników.
- Informacja o ryzyku zawodowym trafia nie tylko do młodocianego, ale też do jego przedstawiciela ustawowego.
- Dokształcanie. Pracownik młodociany ma obowiązek dokształcać się do 18. roku życia, a pracodawca musi zwalniać go z pracy na zajęcia szkoleniowe.
- Opieka. Firma zapewnia pomoc w przystosowaniu się do pracy, w praktyce wyznaczając osobę odpowiedzialną za nadzór.
Warto wiedzieć, że osoba w wieku 15–17 lat może sama, bez zgody rodzica, nawiązać stosunek pracy. Rodzic może go jednak rozwiązać za zezwoleniem sądu opiekuńczego, jeśli zatrudnienie jest sprzeczne z dobrem dziecka.
Urlop młodocianego
Prawo do pierwszego urlopu młodociany nabywa po 6 miesiącach od rozpoczęcia pierwszej pracy, w wymiarze 12 dni roboczych. Po roku pracy przysługuje mu 26 dni roboczych, a w roku, w którym kończy 18 lat, 20 dni. Uczniowi należy udzielać urlopu w czasie ferii, a na jego wniosek pracodawca może dać urlop zaliczkowo, zanim prawo do niego powstanie.
Przykład: uczeń na wakacje w kawiarni
Właścicielka kawiarni chce zatrudnić 16-letniego ucznia na lipiec i sierpień do wydawania zamówień i sprzątania sali. Kroki, które musi wykonać:
- przygotować wykaz lekkich prac, uzyskać zgodę lekarza medycyny pracy i zatwierdzenie inspektora pracy;
- skierować ucznia na badania wstępne i odebrać świadectwo ukończenia szkoły podstawowej;
- zawrzeć umowę o pracę przy lekkich pracach i odebrać oświadczenie o innym zatrudnieniu;
- ułożyć grafik: w czasie wakacji maksymalnie 7 godzin dziennie i 35 tygodniowo, z 30-minutową przerwą, bez zmian kończących się po 22:00;
- wpisać ucznia do ewidencji młodocianych i zgłosić go do ubezpieczeń jak każdego pracownika.
Zamiast umowy o pracę firmy często proponują uczniom umowę zlecenia. Umowa zlecenia z uczniem szkoły ponadpodstawowej nie podlega składkom ZUS, ale trzeba pamiętać, że faktyczne wykonywanie pracy pod kierownictwem, w ustalonych godzinach i miejscu może zostać uznane za stosunek pracy, a wtedy wszystkie ograniczenia opisane wyżej i tak obowiązują. Więcej o tej formie współpracy piszemy w artykule o umowie zlecenia.
Jak Good Balance może pomóc
Przygotowujemy umowy z młodocianymi, prowadzimy ewidencję, naliczamy wynagrodzenia i zgłaszamy pracowników do ZUS w ramach obsługi kadrowo-płacowej. Jeśli planują Państwo zatrudnić ucznia lub nie są pewni, czy dana praca mieści się w katalogu lekkich prac, zapraszamy na doradztwo kadrowe.