Dorabianie bez firmy nie odbiera rolnikowi ani domownikowi ubezpieczenia w KRUS — osoba prowadząca działalność nierejestrowaną zostaje w systemie rolniczym na dotychczasowych zasadach. Nie musi spełniać warunków, które obowiązują przy zarejestrowanej firmie, nie składa oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia i nie płaci podwójnej składki emerytalno-rentowej. Trzeba jednak odróżnić działalność nierejestrowaną od zwykłej pracy w gospodarstwie i od innych form sprzedaży z gospodarstwa, które mają własne reguły.
Stanowisko KRUS w jednym zdaniu
Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wprost wyjaśnia, że rolnik lub domownik podejmujący działalność, która według Prawa przedsiębiorców nie stanowi działalności gospodarczej i nie wymaga wpisu do CEIDG, nie musi spełniać warunków z art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Kontynuuje ubezpieczenie jak dotychczas, bez składki emerytalno-rentowej w podwójnej wysokości.
Warunki samej działalności nierejestrowanej — limit 10 813,50 zł przychodu w kwartale w 2026 r. i brak firmy w ostatnich 60 miesiącach — są takie same jak dla innych osób. Opisujemy je w artykule Działalność nierejestrowana 2026 — limity, zasady i dla kogo.
Co jest działalnością nierejestrowaną rolnika, a co nie
Prawa przedsiębiorców w ogóle nie stosuje się do części aktywności rolników. Tych zajęć nie trzeba rejestrować z innych powodów i nie liczy się ich do limitu działalności nierejestrowanej:
- uprawa roślin, chów i hodowla zwierząt, ogrodnictwo, warzywnictwo, leśnictwo i rybactwo śródlądowe,
- agroturystyka — wynajem pokoi, sprzedaż posiłków domowych i inne usługi dla turystów w gospodarstwie,
- wyrób wina przez rolników produkujących mniej niż 100 hektolitrów rocznie,
- rolniczy handel detaliczny, czyli sprzedaż przetworzonych w sposób nieprzemysłowy produktów z własnych upraw i hodowli,
- działalność kół gospodyń wiejskich.
Działalnością nierejestrowaną rolnika będzie więc dopiero zajęcie wykraczające poza rolnictwo, np. naprawa sprzętu dla sąsiadów, szycie na zamówienie, korepetycje, sprzedaż rękodzieła czy drobne usługi transportowe niewymagające licencji. Działalność regulowana, która wymaga koncesji lub zezwolenia, nie może być prowadzona bez wpisu do CEIDG.
Porównanie: działalność nierejestrowana a firma rolnika
| Kwestia | Działalność nierejestrowana | Zarejestrowana działalność pozarolnicza |
|---|---|---|
| Warunki pozostania w KRUS | brak dodatkowych | m.in. co najmniej 3 lata nieprzerwanego ubezpieczenia w pełnym zakresie oraz dalsze prowadzenie działalności rolniczej lub stała praca w gospodarstwie powyżej 1 ha przeliczeniowego albo w dziale specjalnym |
| Oświadczenie w KRUS | nie składa się | w terminie 14 dni od rozpoczęcia działalności |
| Składka emerytalno-rentowa | bez zmian | w podwójnym wymiarze |
| Coroczne rozliczenie z KRUS | brak | do 31 maja zaświadczenie lub oświadczenie, że podatek z działalności nie przekroczył rocznej kwoty granicznej |
| Wolne zawody (np. tłumacz, księgowy) | bez wpływu na KRUS | wykluczają pozostanie w KRUS |
Różnica jest znacząca: rolnik, który zarejestruje firmę i nie dotrzyma terminu 14 dni na oświadczenie, traci ubezpieczenie rolnicze od dnia rozpoczęcia działalności.
Podatek i VAT po stronie rolnika
Przychody z działalności nierejestrowanej rozlicza się w PIT-36 według skali podatkowej, do 30 kwietnia następnego roku, bez zaliczek w trakcie roku. Trzeba prowadzić uproszczoną ewidencję sprzedaży i na żądanie klienta wystawiać rachunek lub fakturę. Działalność rolnicza opodatkowana podatkiem rolnym nie trafia do tego zeznania.
Ostrożność jest potrzebna u rolników, którzy są czynnymi podatnikami VAT. Status podatnika VAT dotyczy osoby, a nie poszczególnych rodzajów jej aktywności, dlatego sprzedaż z działalności nierejestrowanej może podlegać VAT na takich samych zasadach jak sprzedaż produktów rolnych. Przed rozpoczęciem działalności warto to sprawdzić.
Co się dzieje po przekroczeniu limitu
Gdy przychód w kwartale przekroczy limit, działalność staje się działalnością gospodarczą od dnia przekroczenia, a wniosek do CEIDG trzeba złożyć w ciągu 7 dni. Dla rolnika oznacza to drugi termin: 14 dni na oświadczenie o kontynuowaniu ubezpieczenia w KRUS. Można je złożyć bezpośrednio we wniosku do CEIDG. Jeśli rolnik nie spełnia warunków z art. 5a, przechodzi do ZUS; w okresie ulgi na start, gdy nie podlega jeszcze ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w ZUS, nadal pozostaje w KRUS.
Przykład: domownik naprawiający rowery
Pan Tomasz jest domownikiem w gospodarstwie rodziców i jest ubezpieczony w KRUS. Od kwietnia 2026 r. naprawia rowery mieszkańcom gminy. W drugim kwartale zarabia 6 300 zł, w trzecim 9 900 zł — za każdym razem poniżej limitu 10 813,50 zł. Prowadzi ewidencję sprzedaży, a w kwietniu 2027 r. wykaże dochód w PIT-36, odliczając koszty części i narzędzi. Jego ubezpieczenie w KRUS i wysokość składek się nie zmieniają. Gdyby w czwartym kwartale przyjął zlecenie serwisu floty rowerów dla wypożyczalni i przekroczył limit, musiałby w ciągu 7 dni zarejestrować firmę i w ciągu 14 dni złożyć w KRUS oświadczenie — a jako domownik ubezpieczony od kilku lat sprawdzić, czy spełnia warunek 3 lat.
Jak Good Balance może pomóc
Pomagamy rolnikom i domownikom ocenić, czy planowana aktywność mieści się w działalności nierejestrowanej, rolniczym handlu detalicznym czy wymaga rejestracji firmy. Rozliczamy PIT-36, a gdy przychody rosną — przeprowadzamy przez rejestrację i formalności w KRUS w ramach usługi obsługi jednoosobowej działalności gospodarczej. Zasady samej rejestracji opisujemy w poradniku Jak założyć JDG.