Fundacja rodzinna to odrębna osoba prawna, do której fundator przenosi majątek — udziały w spółkach, nieruchomości, oszczędności — po to, by zarządzała nim w interesie wskazanych beneficjentów i wypłacała im świadczenia. Jej podstawowa zaleta to ciągłość: majątek nie jest dzielony w spadku, a zasady jego wykorzystania fundator ustala z góry w statucie. Instytucję wprowadziła ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej, a wraz z nią szczególne zasady podatkowe.
Dla kogo jest fundacja rodzinna
Rozwiązanie najczęściej rozważają:
- właściciele firm rodzinnych, którzy chcą uniknąć rozdrobnienia udziałów między spadkobierców i zapewnić spółce stabilne zarządzanie;
- osoby z portfelem nieruchomości na wynajem, które planują przekazanie go dzieciom;
- przedsiębiorcy prowadzący kilka spółek, którym zależy na jednym podmiocie trzymającym udziały i reinwestującym dywidendy.
Przy niewielkim majątku lub jednym mieszkaniu koszty notarialne, księgowe i organizacyjne zwykle przewyższają korzyści. Fundacja ma sens, gdy jest co chronić i komu przekazać.
Kluczowe zasady ustawowe
| Element | Zasada |
|---|---|
| Fundator | Wyłącznie osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych; fundatorów może być kilku, chyba że fundacja powstaje w testamencie |
| Forma ustanowienia | Akt założycielski albo testament — oba w formie aktu notarialnego; statut również wymaga tej formy |
| Fundusz założycielski | Mienie o wartości określonej w statucie, nie niższej niż 100 000 zł |
| Rejestr | Rejestr fundacji rodzinnych prowadzi Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim; osobowość prawna powstaje z chwilą wpisu |
| Termin zgłoszenia | 6 miesięcy od sporządzenia aktu założycielskiego lub ogłoszenia testamentu — inaczej fundacja w organizacji ulega rozwiązaniu |
| Organy | Zarząd i zgromadzenie beneficjentów; rada nadzorcza obowiązkowa, gdy beneficjentów jest więcej niż 25 |
Fundator nie odpowiada za długi fundacji. Odwrotna zależność istnieje jednak w ograniczonym zakresie: fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania sprzed jej ustanowienia, do wartości wniesionego mienia. Przeniesienie majątku do fundacji nie chroni więc przed istniejącymi wierzycielami.
Co fundacja może robić, a czego nie
Fundacja rodzinna nie jest zwykłą spółką handlową. Zgodnie z art. 5 ustawy działalność gospodarcza jest dopuszczalna tylko w określonym zakresie, m.in. przy:
- zbywaniu mienia, o ile nie kupiono go wyłącznie w celu odsprzedaży;
- najmie, dzierżawie i innym udostępnianiu mienia;
- uczestnictwie w spółkach, funduszach inwestycyjnych i spółdzielniach;
- obrocie papierami wartościowymi i podobnymi instrumentami.
Prowadzenie działalności operacyjnej — np. sprzedaży usług czy handlu — odbywa się zatem w spółkach zależnych, a fundacja pozostaje ich udziałowcem.
Opodatkowanie w 2026 r.
Poziom fundacji
Ustawa o CIT zwalnia fundację rodzinną z podatku w zakresie dozwolonej działalności — z wyjątkami, np. dla przychodów z najmu mienia służącego działalności fundatora, beneficjenta lub podmiotu powiązanego. Podatek pojawia się dopiero przy wypłacie: od świadczeń dla beneficjentów, od mienia przekazanego przy rozwiązaniu fundacji oraz od tzw. ukrytych zysków stawka wynosi 15%. Działalność wykraczająca poza katalog z art. 5 ustawy o fundacji rodzinnej jest opodatkowana stawką 25%, bez prawa do zwolnień. Roczną deklarację fundacja składa elektronicznie do końca trzeciego miesiąca kolejnego roku.
Poziom beneficjenta
Według ustawy o PIT świadczenia otrzymywane przez fundatora oraz jego najbliższą rodzinę — małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę — są zwolnione z podatku. Pozostałe osoby z I lub II grupy podatkowej płacą zryczałtowany podatek 10%, a dalsi beneficjenci — 15%.
Przykład: fundacja posiada udziały w spółce z o.o. i otrzymuje od niej dywidendę. Dywidenda w fundacji nie jest opodatkowana, dopóki pozostaje w niej i jest reinwestowana. Gdy fundacja wypłaci córce fundatora 100 000 zł świadczenia, zapłaci 15 000 zł CIT, a córka — jako osoba z najbliższej rodziny — nie zapłaci PIT. To przesunięcie momentu opodatkowania stanowi główną korzyść podatkową fundacji.
Założenie fundacji krok po kroku
- Analiza majątku i celów — co wejdzie do fundacji, kto ma być beneficjentem, jakie są skutki podatkowe wniesienia poszczególnych składników.
- Statut i spis mienia — statut określa m.in. cel, beneficjentów, zasady listy beneficjentów i czas trwania; spis mienia wskazuje składniki funduszu założycielskiego i ich wartość.
- Akt notarialny — sporządzenie aktu założycielskiego, od którego istnieje fundacja w organizacji.
- Powołanie zarządu i zebranie pisemnych zgód członków organów.
- Zgłoszenie do rejestru w Piotrkowie Trybunalskim — opłata sądowa od zgłoszenia wynosi 500 zł (zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych), od późniejszych wniosków o wpis — 250 zł.
- Wniesienie mienia i księgowość — fundacja prowadzi pełne księgi rachunkowe i sporządza sprawozdania finansowe.
Najczęstsze błędy
- Wniesienie mienia bez analizy skutków — np. przeniesienie składników z działalności gospodarczej może rodzić podatek po stronie fundatora.
- Zbyt ogólny statut, który nie rozstrzyga, jak wymieniać członków zarządu po śmierci fundatora.
- Wypłaty dla rodziny w formie pożyczek niespłaconych w terminie lub udzielonych na co najmniej 10 lat albo nieodpłatnego korzystania z mienia — ustawa o CIT traktuje je jako ukryte zyski.
- Prowadzenie przez fundację działalności spoza katalogu i nieświadome wejście w stawkę 25%.
Jeżeli majątek obejmuje firmę prowadzoną jako JDG, często pierwszym etapem jest zmiana formy prawnej — opisujemy ją w artykule o przekształceniu JDG w sp. z o.o.
Jak Good Balance może pomóc
Pomagamy ocenić, czy fundacja rodzinna jest właściwym narzędziem sukcesji, przygotowujemy statut, spis mienia i zgłoszenie do rejestru, a po rejestracji prowadzimy pełną księgowość i rozliczenia podatkowe fundacji. Szczegóły znajdzie Pan/Pani na stronie rejestracji fundacji.