Po rozwodzie były małżonek może żądać od drugiego alimentów, ale nie automatycznie. Kodeks rodzinny i opiekuńczy uzależnia to przede wszystkim od tego, jak sąd ocenił winę za rozkład pożycia, oraz od sytuacji materialnej osoby uprawnionej. Od winy zależy też, czy obowiązek wygasa po pięciu latach, czy może trwać bez ograniczenia w czasie.
Kiedy można żądać alimentów
Zasady określa art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce wyróżnia się kilka wariantów:
| Orzeczenie o winie | Kto może żądać | Warunek | Jak długo |
|---|---|---|---|
| Bez orzekania o winie | każdy z byłych małżonków | niedostatek | do 5 lat od rozwodu, chyba że sąd przedłuży ten termin z powodu wyjątkowych okoliczności |
| Wina obojga małżonków | każdy z byłych małżonków | niedostatek | bez ustawowego limitu czasu, bo zobowiązany został uznany za winnego |
| Jeden małżonek wyłącznie winny | małżonek niewinny | istotne pogorszenie sytuacji materialnej wskutek rozwodu; niedostatek nie jest wymagany | bez ustawowego limitu czasu |
| Jeden małżonek wyłącznie winny | małżonek wyłącznie winny | brak prawa do alimentów od małżonka niewinnego | nie dotyczy |
W każdym wariancie obowiązek wygasa, gdy uprawniony zawrze nowe małżeństwo. Nowy związek nieformalny nie powoduje wygaśnięcia z mocy prawa, ale może uzasadniać wniosek o zmianę lub uchylenie alimentów, jeśli zmienia sytuację finansową uprawnionego.
Niedostatek a istotne pogorszenie sytuacji
Ustawa nie definiuje niedostatku. W orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o sytuację, w której osoba nie jest w stanie własnymi siłami i z własnych środków zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb, np. z powodu choroby, wieku czy wieloletniej przerwy w pracy zawodowej związanej z prowadzeniem domu.
Istotne pogorszenie sytuacji materialnej to łagodniejszy próg. Sąd porównuje poziom życia małżonka niewinnego przed rozwodem i po nim. Alimenty nie muszą wyrównać tej różnicy w całości, mają jednak „przyczyniać się w odpowiednim zakresie” do zaspokajania jego usprawiedliwionych potrzeb.
Jak sąd ustala wysokość
Do alimentów między byłymi małżonkami stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi. Kwota zależy od dwóch elementów:
- usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego: mieszkanie, leczenie, wyżywienie, a przy alimentach od małżonka wyłącznie winnego także koszty utrzymania zbliżonego poziomu życia;
- możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, czyli nie tylko tego, ile faktycznie zarabia, ale ile mógłby zarabiać przy wykorzystaniu swoich kwalifikacji i majątku.
Druga zasada ma znaczenie dla przedsiębiorców. Niski dochód wykazany w zeznaniu podatkowym nie przesądza sprawy, jeśli z obrotów firmy, majątku czy stylu życia wynika, że możliwości są wyższe. Z kolei osoba uprawniona, która mogłaby pracować, a nie podejmuje zatrudnienia, musi się liczyć z tym, że sąd uwzględni jej potencjalne zarobki.
Obowiązek byłego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych tej osoby, np. jej dorosłych dzieci czy rodziców. Zobowiązany może też uchylić się od płacenia, gdy takie żądanie narusza zasady współżycia społecznego.
Jak dochodzić alimentów krok po kroku
- Wniosek w sprawie rozwodowej albo osobny pozew. Żądanie można zgłosić już w procesie rozwodowym, a także po prawomocnym rozwodzie w odrębnej sprawie przed sądem rejonowym.
- Brak kosztów sądowych. Strona dochodząca alimentów nie musi uiszczać kosztów sądowych, podobnie jak pozwany w sprawie o obniżenie alimentów.
- Dowody. Zaświadczenia o dochodach, rachunki za leczenie i mieszkanie, dokumentacja medyczna, informacje o majątku i dochodach drugiej strony.
- Zabezpieczenie. Na czas trwania sprawy można wnosić o zabezpieczenie, czyli tymczasowe płacenie określonej kwoty.
- Ugoda lub umowa. Byli małżonkowie mogą też ustalić alimenty w ugodzie sądowej albo w umowie, co bywa szybsze i tańsze.
Roszczenia o zaległe alimenty przedawniają się po trzech latach. Gdy zmieni się sytuacja którejkolwiek ze stron, np. zobowiązany straci pracę albo uprawniony podejmie dobrze płatne zatrudnienie, można żądać zmiany wysokości lub uchylenia alimentów.
Egzekucja niepłaconych alimentów
Wyrok lub ugoda sądowa z klauzulą wykonalności pozwala skierować sprawę do komornika. Przy egzekucji alimentów z wynagrodzenia za pracę pracodawca może potrącić do trzech piątych pensji, czyli więcej niż przy innych długach, a alimenty mają pierwszeństwo przed innymi tytułami. Komornik może też zająć rachunek bankowy, wierzytelności czy majątek dłużnika, także przedsiębiorcy.
Alimenty a podatek dochodowy
Ten aspekt często umyka w trakcie rozwodu. Alimenty na rzecz dorosłego byłego małżonka są zwolnione z PIT tylko do 700 zł miesięcznie i tylko wtedy, gdy wynikają z wyroku sądu albo ugody sądowej. Nadwyżka ponad tę kwotę, a także całe alimenty płacone na podstawie prywatnej umowy, są przychodem z innych źródeł, który trzeba wykazać w zeznaniu rocznym. Przykład:
- Pani Agnieszka otrzymuje na podstawie wyroku 2 000 zł miesięcznie. Zwolnione jest 700 zł, a 1 300 zł miesięcznie, czyli 15 600 zł rocznie, wykazuje w zeznaniu jako przychód z innych źródeł.
- Gdyby te same 2 000 zł były płacone na podstawie umowy zawartej poza sądem, zwolnienie by nie przysługiwało.
Dla osoby płacącej alimenty ustawa o PIT nie przewiduje odliczenia ich od dochodu. Dlatego przy negocjowaniu ugody warto policzyć skutki podatkowe dla obu stron.
Jak Good Balance może pomóc
W ramach konsultacji prawnych pomagamy ocenić, czy i w jakim zakresie przysługują alimenty, oraz przygotować się do sprawy. Przygotowujemy też projekty ugód i porozumień w ramach usługi sporządzania umów, uwzględniając skutki podatkowe dla obu stron.